13 oktober 2013: Volgograd

Vanochtend vroeg toen we nog min of meer sliepen gingen we door een dubbele sluis – waarbij je al de tweede invaart als je de eerste uitvaart. Dat ging echter gepaard met wat stevig gebonk tegen de zijkant van het schip, dus ik denk dat veel mensen die nog sliepen er wakker van zijn geworden! Toen we aan het ontbijt zaten en langs de uitgestrekte bebouwing van Volgograd voeren (dat begon als de stad Tsaritsyn, toen Stalingrad genoemd werd, en uiteindelijk Volgograd) zag ik opeens het standbeeld op de Mamajev Kurgan berg! Het was een beetje een vreemd gezicht en een beetje een anticlimax om zoiets iconisch zo aan je voorbij te zien glijden onder het ontbijt. En het leek zo klein! Maar dat zal wel liggen aan de afstand tot de rivier, want het is allesbehalve klein natuurlijk...



Om 9:30 legde we aan bij de kade, en Hans en ik hebben een tijdje toegekeken tijdens het aanleggen. Daarna zijn we maar vast aan wal gegaan om wat rond te kijken, want we verwachtte dat de receptie al weer helemaal vol met mensen zou staan. Gek genoeg was dat vandaag niet het geval, dus we stonden zo buiten, en we zouden pas om 10 uur vertrekken. Maar de bussen stonden er al en we konden er ook al gauw in, dus toen zijn we maar een goed plekje uit gaan zoeken. En misschien voor het eerst deze reis waren we vóór het merendeel van de kudde, en konden we helemaal voorin gaan zitten en bovenin een dubbeldekker, waar je dus voor en naast je eigenlijk alleen maar glas hebt; perfect!



De slag om Stalingrad was in 1942/1943, dus dit jaar was een jubileumjaar, en om dat te herdenken waren er natuurlijk allerlei dingen georganiseerd. Een daarvan was een stadswifi-netwerk dat je op belangrijke plekken kon gebruiken om met QR-codes meer informatie over monumenten op te vragen; je werd dan gestuurd naar een stadswebsite met alle details. Zo digitaal zijn wij volgens mij nog geeneens in Nederland! Ook stonden er overal plaquettes en informatieborden.



We hadden gelukkig een Engelssprekende stadsgids die ook nog eens veel over de oorlog leek te weten, dus daar waren we wel blij om. En Marina gaf al gelijk aan dat het programma zo vol was vanochtend dat er geen tijd besteed zou worden aan winkelstraten. Goed zo! De eerste stop was bij een parkje met een aantal monumenten aan de tweede wereldoorlog, waaronder een boom die gezien werd als een ooggetuige van de strijd – blijkbaar kon je als je goed zocht nog de kogelgaten vinden... ook was er een monument en eeuwige vlam voor de slachtoffers van de Russische Burgeroorlog in 1919.



Het parkje grensde aan het centrale plein, dus daar hebben we ook een tijdje gestaan; de stadsgids had er allerlei dingen over te vertellen, omdat er hevig gevochten is tijdens de oorlog. Het treinstation was vlakbij, wat natuurlijk een belangrijk punt was om te veroveren voor de Duitsers, en te heroveren voor de Russen. De stadsgids bracht ons ook naar een zijstraatje en wees ons in een zijstraatje daar weer van op een overdekte keldertrap bij een enigszins verloederd gebouw; er was niets bijzonders aan te zien en zoiets waar je zelf met een boog om heen zou lopen, maar volgens haar was daar in die kelder het hoofdkwartier van de Duitse Generaal Paulus geweest. En er zou nu nog een museumpje zijn; daar was nu geen tijd voor, maar we hadden vanmiddag een paar uur vrij en het was niet zo ver van de boot dus Hans en ik konden daar vanmiddag wel even heen lopen.



Terug in de bus reden we naar een groot bakstenen gebouw dat enkel nog een gehavende schil was; deze hadden we al vanuit de boot gezien vanochtend, toen zei een van onze medepassagiers dat het een van de paar gebouwen was die in de gebombardeerde staat was gelaten, als herinnering aan de oorlog. Onze stadsgids bevestigde dat het inderdaad een monument was, het was vroeger een bloemfabriek geweest – maar we kregen de indruk dat het het enigste gebouw was dat in die staat gelaten was. Niettemin was het een sterk symbool, zo’n grote rode beschadigde schil...



Er was geen tijd om uit te stappen, ze hield ons in de bus terwijl ze er iets over vertelde – en over het gebouw aan de overkant van de straat dat het “huis van Pavlov” was. Hier was een stukje van een originele gebombardeerde muur bewaard gebleven (of nagebouwd, dat was me niet duidelijk) als monument. Op de gevel stond geschreven: “Stalingrad, we zullen je herbouwen”, wat een woordspeling was op de leus die tijdens de slag geroepen werd: “Stalingrad, we zullen je verdedigen” – in het Russisch verschillen deze twee woorden maar met één letter. Het verhaal van dit gebouw was blijkbaar dat Russische soldaten, onder leiding van Pavlov, hier binnenvielen omdat ze dachten er Duitsers te vinden, maar in plaats daarvan vonden ze Russische burgers die niet gevlucht waren of konden vluchten, en zijn ze toen gebleven om ze te verdedigen.



Het hoogtepunt van de stadstoer was Mamajev Kurgan, de natuurlijke heuvel net buiten de stad waar hevig om gevochten is geweest in de slag om Stalingrad. Van de meer dan 200 dagen die gevochten is in Stalingrad, is tijdens 135 dagen gevochten om deze heuvel. De Duitsers hadden de ene flank bezet, de russen de andere, en de strategische top wisselde soms wel meerdere keren per dag van kant. Hier zijn zo veel bommen gevallen, dat er nog altijd bij graafwerkzaamheden van alles gevonden wordt; dit jaar alleen al 25 bommen.



Wij wisten van het grote beeld bovenop de heuvel, natuurlijk; men denkt dat het “Moeder Rusland” heet, maar in werkelijkheid heet het “Het Moederland” omdat “Rusland” niet bestond als zodanig toen het beeld gebouwd werd; het was toen de Sovjet Republiek. Maar het beeld is niet alles, zoals we eigenlijk dachten – heel de heuvel is een monument, met allerlei beelden. We werden dan ook onderaan de heuvel afgezet met de bus en zijn naar boven gelopen. Het begon onderaan de berg, met een groot beeld, en stenen met de namen van de Russische steden die betrokken zijn geweest in de tweede wereldoorlog. Via een grote trap liepen we omhoog, over het spoor, naar een fontein met een groot beeld in het midden. Heel de tijd kon je het beeld bovenop de berg zien.



Vanuit deze fontein liepen we op een andere trap met aan weerzijden een immense muur vol beelden en indrukken uit de slag, van verwoestte gebouwen tot de scherpschutter Vasiliy en allerlei andere dingen.



Bovenaan deze trap en muur was een grote vierkante vijver, met aan één kant een bomenrij met een zestal beelden die verschillende aspecten van de slag uitbeeldde, en aan de ander kant een lange muur met een tekst erop. Tegenover ons was een lange wand tegen de heuvel aan met allerlei tekeningen erop, en een grote ingang erin. De stadsgids had veel te vertellen over al deze verschillende plekken, ik heb niet echt geluisterd want ik was foto’s aan het maken, maar Hans vond het allemaal interessant. Alle beelden op deze heuvel zijn van gewapend beton gemaakt, omdat dat het enigste materiaal was wat toen in de Sovjettijd ruim voorhanden was; dat geeft weliswaar een hele krachtige, rauwe indruk, maar het maakt ook dat de beelden sneller beschadigen en eroderen, aangezien beton relatief zacht is.



Bij de grote wand aangekomen zagen we dat er een trap omhoog was aan de zijkant, en natuurlijk de grote ingang in de wand. Die ingang (en de trap opzij) leidde volgens de stadsgids naar de herdenkingshal waar de eeuwige vlam brandde, en moest de indruk geven van een loopgraaf. Terwijl we daar stonden te luisteren kwam er een jongentje naar buiten die volledig in soldatenuniform uit die tijd gekleed was... toen de groep weer in beweging kwam ben ik gauw vooruit gegaan, in de hoop wat goeie foto’s te kunnen maken voor iedereen er voor stond.



De herdenkingshal was een grote ronde hal, met een groot gat in het dak dat open was aan de elementen. De wanden waren bedekt met een mozaïek van onregelmatige metallic scherven glas, wat een flikkerend effect gaf. Op de wanden waren, ook in mozaïek, helemaal rondom, tientallen banden met namen erop gemaakt. Dit vertegenwoordigde symbolisch maar 1% van alle doden in Stalingrad, want alle namen hadden niet op de muren gepast. Het plafond was van witte ceramische scherven, maar met grote medaillons met Lenin en zo erop versierd. En middenin de zaal stonden twee soldaten wacht te houden bij een enorme hand die uit de vloer verrees en een fakkel met de eeuwige vlam vasthield. Langs de wand spiraalde een looproute omhoog naar een soort balkon en de uitgang, en op die spiraal, en bij de vlam, waren kransen geplaatst. Het geheel was erg indrukwekkend!



We hebben een tijdje rondgekeken in deze hal, en toen leidde onze stadsgids ons naar het balkon zodat we de wisseling van de wacht goed zouden kunnen zien. Het was nog maar 11:45, maar we stonden inderdaad goed want geleidelijk liep het beneden, op de spiraal en boven bij het balkon vol met mensen. De soldaten die al die tijd onbeweeglijk op wacht stonden werden twee keer geïnspecteerd of alles wel perfect was; waarschijnlijk meer symbolisch dan iets anders... en toen kwam de wisseling van de wacht binnengemarcheerd. Het was indrukwekkend om te zien hoe ze marcheerde en tot op de centimeter nauwkeurig in een paar stappen elkaar afwisselde; ik heb zoiets nog nooit gezien, en hier werpen ze ook nog eens hun benen heel hoog in de lucht. Toen beneden de twee mannen afgelost waren deed een van de vijf soldaten nog wat kunstwerk met zijn wapen, deze ronddraaien en opwerpen en weer vangen, en toen marcheerde de soldaten weer weg.



Daarop verlieten wij de herdenkingshal om naar boven naar het beeld zelf te lopen, toen bleek dat de soldaten via de spiraal naar het balkon aan het marcheren waren om daar de andere twee soldaten af te lossen. We stonden goed op de heuvel en hadden zo mooi zicht zoals ze naar buiten kwamen marcheren. Langs het pad naar boven (wij namen de langste weg, we zijn er tenslotte maar een keer) lagen grote zerken die geen graven bedekte, maar volgens de stadsgids puur symbolisch waren. Toch stonden op sommigen namen en overlijdensdata, en lagen er bloemen op sommigen.



Bijna bovenaan de heuvel geeft een eenvoudig bankje aan waar de originele hoogte was van de heuvel; de top is opgehoogd toen het beeld gebouwd werd. Hans en ik zijn tot aan het beeld zelf gelopen en het is inderdaad echt immens als je er onder staat! We moesten nog opschieten om op tijd bij de bus te zijn, waren ook eigenlijk iets te laat, maar we wilde nog tot het laatste moment alles opnemen wat we zagen. Al met al was de stadstour wat ons betreft een succes geweest!



We werden toen teruggebracht naar de verwoestte bloemfabriek, want daarnaast was het panoramamuseum. Dit was een facultatieve excursie, en behoorlijk aan de prijs voor een museumtripje, maar goed, we hadden zoiets van laten we maar alles doen wat we kunnen in Stalingrad, hier komen we voor en we komen er nooit terug waarschijnlijk – en blijkbaar was het museum volgens Marina ook best mooi om te zien. De rest van de groep werd door Marina teruggebracht naar de boot en wij werden door de stadsgids het museum ingebracht. Je mocht er alleen fotograferen met een fotopermit, a 100 roebel, en tja, wat een dilemma... tot nu toe waren we nergens gecontroleerd voor die permit als het aangegeven was, behalve in het Lenin-huis. Als het zoals bijna overal was, dan kon je gewoon foto’s maken of je nu wel of niet een permit had. Was het zoals bij het Lenin-huis dan kon je nog geeneens je toestel in je handen houden zonder permit... en uiteindelijk hadden we al 60 euro besteed aan deze excursie, dus als het museum de moeite waard was zou je balen als een stekker als je niet 2 euro nog-wat extra investeert in een fotopermit die misschien niet nodig is...



Dus besloten we een fotopermit te kopen, en ik nam me voor dan ook mijn kaart vol te zullen schieten! En inderdaad, er vroeg helemaal niemand naar de fotopermit... Ach ja!



De stadsgids nam ons zaal voor zaal door het museum, wat iets minder was, maar ach daar hadden we zeker voor betaald... en toegegeven, ze wist er veel over te vertellen en de exposities waren interessant en mooi opgezet! Terwijl Hans braaf met de groep meeliep en luisterde, deed ik een beetje eromheen zwerven en foto’s maken. Ik zag al gelijk bij de eerste hal twee grote QR-codes, een met Russische tekst en een met Engelse tekst. Dus het leek me niet onlogisch dat er een wifi-netwerk moest zijn hier (ik had me nog niet gerealiseerd dat heel de stad gedigitaliseerd was vanwege het 70-jarig jubileum). En inderdaad, ik had behoorlijk snelle wifi en kon met de Engelse codes bij iedere hal een Engelstalige-webpagina oproepen met informatie over die hal. Ideaal!



Nadat we door zo’n tien zalen gelopen waren met informatie over het vechten en overleven in de stad tijdens de slag om Stalingrad bracht de stadsgids ons naar boven naar de kern van het gebouw, waar de panorama te vinden zou zijn. Onderweg naar boven heb ik nog even uitgebreid foto’s gemaakt van de triomfhal, aangezien iedereen het op het moment te druk had met trappen lopen en de hal dus mooi leeg was!



Het panorama was uiteraard indrukwekkend, en het deed ons gelijk aan het panorama in het oorlogsmuseum inNoord Koreadenken; het leek er precies op, het enigste wat ontbrak waren geluidseffecten en een ronddraaiend middenstuk zodat je al zittend alles op je in kon laten werken...



Terug beneden hadden we nog even tijd om de vier diorama’s in de hoeken van de triomfhal te bekijken, voor het tijd was om terug naar het schip te gaan.



Al met al was het inderdaad een mooi museum geweest om te bezoeken.



Terug aan boord konden we gelijk aanschuiven bij de lunch, en na de lunch hadden we nog een paar uur vrij voor we zouden vertrekken dus besloten Hans en ik weer terug de stad in te gaan en het keldermuseum op te zoeken. Vlakbij de aanlegplaats van de MV Litvinov was een grote trap. Bovenaan deze trap lag het parkje waar we eerder gewandeld hadden, en dat lag weer aan het centrale plein waar dat museum in de buurt van lag, dus het was allemaal goed te lopen. Al met al waren we in zo’n 20 minuten bij het centrale plein. We konden ons niet voorstellen dat het keldertrapje inderdaad een museum was, het leek niet op iets waar je vrijwillig naar binnen zou stappen; maar inderdaad, op de deur hing het Russische woord voor museum, en de deur was open en het was geen stinkend donkere kelder, dus we zijn maar naar binnen gegaan!



Het bleek uiteindelijk een heel bijzonder museumpje te zijn. We denken in particulier initiatief opgezet, en Hans had heel sterk een moment van gewaarwording toen we de kelder zelf instapte, dat hier tijdens de oorlog mensen echt geschuild hebben, en gewonden gelegen hebben... het had inderdaad die krachtige uitstraling; dit gebouw, vroeger de bevoorradingskelders van een belangrijk warenhuis erboven, had in het centrum van de gevechten gelegen, en was eerst een Duits hoofdkwartier van generaal Paulus en zijn mannen geweest, tot het na zijn overgave een tijdje zijn gevangenis en verhoorkamer werd. Het gebouw heeft een karakteristieke vorm, en naderhand herkende we het gemakkelijk in een aantal documentaires.



We konden het Russisch natuurlijk niet lezen, maar we kregen wel een beetje het gevoel dat het een redelijk neutraal museum was, voor zover dat natuurlijk mogelijk is als je over de vijand vertelt; zo toonde het Duitse brieven van soldaten naast Russische brieven, en de Duitse propaganda over hoe de strijd in Duitsland verteld werd, naast hoe het gebouw door de Duitsers gebruikt was geweest.



In een andere zaal was er een expositie van tekeningen die door soldaten gemaakt waren, wat ook wel bijzonder was om te bekijken. Al met al hebben we er best een tijd doorgebracht, en was het op zijn eigen, minder gelikte manier, minstens even indrukwekkend als het grote en mooie panoramamuseum.



Weer bovengronds besloten we naar het dichtbij gelegen treinstation te lopen, wat er van een afstandje erg mooi uitzag. Tot onze verrassing zagen we op het plein voor het treinstation de bekende beeldengroep van zes kinderen die hand in hand dansen om een krokodil; deze beeldengroep zie je wel vaker voorkomen in documentaires over Stalingrad, en we vonden het erg leuk om deze nu zo toevallig tegen te komen!



We zijn even het treinstation binnengestapt en moesten daarvoor door de scanner. Hans bliepte een aantal keer omdat hij van alles in zijn zakken had, maar dat namen ze heel serieus, hij moest er wel een paar keer doorheen. Dat hebben we al meer gemerkt, dat ze hier in Rusland erg bang zijn voor terrorisme; we hebben al op verschillende plaatsen, zoals de markt in Saratov en zelfs bij de machinekamer van ons schip, grote posters zien hangen met informatie over terrorisme zoals hoe je mogelijke bommen kunt herkennen. (P.S.: twee maanden na ons bezoek aan Stalingrad is er in ditzelfde treinstation, bij deze scanners, een hevige zelfmoordaanslag gepleegd.)



Heel iets anders merken we ook; dat auto’s hier in Rusland (in ieder geval in de grote steden) zullen stoppen voor mensen die oversteken op zebrapaden. Dat klinkt misschien niet zo heel spannend, maar na de YouTube filmpjes over Russische chauffeurs is het dat zeker wel! Hoewel rode stoplichten vaak maar een suggestie zijn, als voetgangers beginnen met oversteken omdat hun licht groen is, zullen zelfs de auto’s die door rood gingen stoppen – tenzij ze niet opletten natuurlijk, om het spannend te houden. En het lijkt niet verboden te zijn om te bellen in de auto (of in ieder geval, iedereen doet het), dus er zijn nogal wat afgeleide chauffeurs... En over het algemeen vinden we de rijstijl (los van het stukje van het vliegveld naar de boot in St. Petersburg) enorm meevallen. Dat hadden we echt niet verwacht! Er wordt wel wat getoeterd hier en daar en mensen douwen nogal gemakkelijk ergens tussen (ik heb nog nooit zoveel auto’s zonder bumper gezien), maar dat is volgens Marina enkel “communiceren”...


Na het treinstation zijn we nog even een supermarkt ingedoken om wat snoepgoed, muskaatdruiven en water in te slaan voor de vaardagen die nog moeten komen. Terwijl we bij de chocola stonden te kijken en te besluiten wat we wilde nemen, werden we in het Engels aangesproken door een Rus die ons een 70% puur reep aanreikte als zijnde de beste. We bedankte hiervoor en legde uit dat Hans geen puur lustte en we gewoon aan het kijken waren, en daarop reikte hij ons een reep pure chocola met cappuccino-smaak. Hmm, dat is niets voor Hans en iets wat ik alleen in nood lekker vind, als er verder geen chocola te vinden is... Maar de man was zo vriendelijk en behulpzaam en drong erop aan dus we hebben de reep maar even bij ons gehouden terwijl we verder rondkeken. Het was duidelijk dat die man een snoep-expert was, want hij heeft een hele tijd voor de chocola-schappen doorgebracht. En toen we bij het water stonden te kijken welke 2-liter fles het goedkoopste was en ik al een fles gepakt had, kwam hij er weer bij staan en drukte ons een fles in de handen van een ander merk, dat volgens hem echt bronwater was. Wat die van ons moest zijn weet ik niet, ik begreep iets van water met toegevoegde mineralen, maar de fles van hem was een roebel goedkoper (2 cent) dus prima, we bedankte hem weer! Eindelijk ging hij afrekenen en kon ik de reep pure chocola terugleggen, voordat we zelf gingen afrekenen... bij de kassa stonden trouwens glaasjes wodka met een deksel erop te koop; één shotje wodka om mee te nemen!



Toen zijn we teruggelopen naar de boot, waar we om 17 uur binnenstapte met moeie voeten... We hebben even gerust, het was een lange vermoeiende dag geweest. Toen is Hans alvast gaan douchen om wat meer op te knappen, en hebben we om 18 uur deel 4 van de tsarenreeks gekeken. Wat is er veel van de rest van de wereld dat wij niet weten of leren in Nederland!



Vandaag was kool-dag, en het avondeten was niet bepaald een succes. We gingen wel niet echt met honger van tafel, maar toch wel een beetje, en vooral ook met behoefte aan iets lekkers. Dus we hebben lekker een kopje koffie gezet en een van onze laatste kostbare stroopwafels genomen, en daarna nog lekker wat chips, hmmm! Enigszins tot onze verrassing gingen we om 22:45 voor anker – duidelijk dat we dus ruim voldoende tijd hadden om in een hele dag naar Astrakhan te varen, en deze avond niet hoefde te varen.


free counters